Toussian fetishpaalceremonie

 

Dit artikel is gepubliseerd in "Nieuwsbrief van de Vereniging Vrienden van Etnografica" in de herfst van 2000, nr 72 op pagina's 42-45.

Als je niet op tijd je kip offert .........

Toussian gebied, januari 1999

In Nieuwsbrief 68, 1999, van de VVE werd verslag gedaan van een reis door Toussiangebied in Burkina Faso. Bij dit artikel waren foto's te zien van fetisjpalen, zonder dat daarbij iets verteld werd over de rol ervan. In dit artikel wil ik verslag doen van een ceremonie waarbij deze fetisjpalen gebruikt worden.

Net na het middaguur lopen we een kleine compound binnen. Die bestaat uit een viertal ronde hutten en twee rechthoekige. Midden tussen deze hutten staan op een zandhoop drie fetisjpalen. De twee buitenste zijn ongeveer 1,75 mtr. hoog, de middelste ongeveer 55 cm. Op stenen vóór de palen liggen drie amuletten. Zo'n amulet kan een steentje zijn, of een stuk ijzer of een staart, waaromheen katoenen draadjes gewikkeld worden. Het geheel wordt met bloed ingesmeerd, wat ze hun zwarte uiterlijk geeft.

plattegrond.dorp.gif1= fetisjhut met daarin twee fetisjpalen waarin een aardenwerken pot geplaatst is. De beide palen staan op een lemen altaar en voor elke paal is in de leem een rechthoekig bakje aangebracht.
2= hutje van een charlatan. Hierin staan enkele beeldjes en verder liggen er veel metalen voorwerpen. Er wordt duidelijk regelmatig geofferd. Het woord 'charlatan' heeft hier niet de negatieve betekenis die wij er aan hechten. Het is een waarzegster, die met haar praktijken niets met de fetisjen te maken heeft. Van de andere kant kan ze wel weer geraadpleegd worden om te achterhalen waarom de fetisj een bepaald offer niet accepteert. Verder kan de charlatan dromen verklaren.
3= zandhoop met daarop de drie fetisjpalen.
4,5,6= ronde hutten
7= rechthoekige hut met op de punt van het dak een kruis.

Een gedeelte van het interieur van de hut van de charlatan
99_01_01.Toussian.hut_charl.jpg
Er is een vrouw die de fetisj wil consulteren omdat ze steeds pijn heeft aan haar voet. Ze heeft de fetisj al eerder geraadpleegd wegens zere benen en knobbels.

De ceremonie begint als er een jongen van een jaar of twaalf aan komt lopen. Hij blijkt de fetisjeur* te zijn. Hij tikt met kolanoten tegen de grote palen en laat ze vallen. Uit de ligging van de kolanoten leidt hij bepaalde dingen af, onder andere of de fetisj toestemming aan de vrouw geeft voor een consult. Er wordt 'dolo' (gierstbier) gebracht en kalebassen. De fetisjeur giet dolo op de grote palen en een aantal omstanders krijgen dolo in een kalebas. Er vindt overleg plaats en twee vrouwen gaan een hut in. Één van de vrouwen komt weer naar buiten met een mand vol bloemen van de l'oseille, een struik, waar men saus van maakt. Het lijkt erop dat ze met haar dagelijkse werkzaamheden verder gaat, want even later worden bloemen uitgespreid waar men 'bissap' van maakt, een siroop dat met water aangelengd wordt en dat op markten vaak in plastic zakjes verkocht wordt. 




99_01_01.Toussian.trommelaa.jpgIntussen zijn er nog wat mensen gearriveerd en de jongen gaat door met het tikken met de kolanoten. Hij gaat naar de fetisjhut, pakt een talkingdrum en gaat tegenover de twee fetisjpalen in de hut staan trommelen. Na enige tijd komt hij naar buiten en gaat gedurende een minuut of vijf tegenover de fetisjpalen buiten staan trommelen. Daarna hangt hij de trommel weer in de fetisjhut en gaat buiten zitten. Het lijkt alsof zijn taak erop zit.

99_01_01.Toussian.trance_bu.jpgOndertussen zitten buiten de compound drie mannen te beraadslagen. Een oudere man loopt vanuit de compound naar de drie mannen toe en praat even met hen. Blijkbaar heeft de fetisj in het consult toegestemd, want plots komen twee van de drie mannen in trance de compound in rennen. 
Ondertussen stoten ze korte, harde kreten uit en is er veel ahàà-ahàà-geroep. Ze rennen naar de fetisjpalen, pakken de amuletten en verdwijnen in de fetisjhut. Ze zijn de bemiddelaars voor de fetisjen en staan ieder voor een fetisjpaal, met ontbloot bovenlijf, gestrekte benen in spreidstand, de linkerhand op de rug en de rechterhand op de aardewerken pot. Ze houden hun ogen gesloten, schudden met hun lijf en hoofd en prevelen allerlei zinnen. De zieke vrouw wordt binnen geroepen, evenals de fetisjeur, moeder van de fetisjeur, de in de compound aanwezige mannen en de charlatan. Wie schoenen aan heeft, doet ze vóór het betreden van de hut uit. De bemiddelaars krijgen van de charlatan een kruid, waarmee de voeten en de benen van de zieke vrouw ingesmeerd worden.

99_01_01.Toussian.trance_in.jpgNa ruim een half uur komen de twee mannen-bemiddelaars roepend en springend naar buiten en gaan naar de daar staande fetisjpalen. Even daarvoor heeft de moeder van de fetisjeur een bosje gras gepakt. De fetisjeur steekt het aan en legt het bij de palen. De bemiddelaars pakken het brandende stro op en strijken ermee langs hun armen, terwijl ze ondertussen ook de fetisjen aanraken. Een helper, een oudere man, moet door "doucement, doucement" te roepen de zaak in toom houden. Hij pakt op een gegeven moment ook het brandende gras af. De amuletten worden teruggelegd en de twee mannen-bemiddelaars worden uit hun trance gehaald. Ze kijken enigszins verdwaasd rond en ze worden naar een klaarstaande emmer water gebracht om zichzelf verder op te frissen. Men zegt dat ze na zo'n sessie niet meer weten wat er gebeurd is en wat er gezegd werd.
De oudere man, die eerder al in de gaten hield dat er geen gekke dingen gebeurden, gaat naar de zieke vrouw toe en praat met haar.

Waar ging het om?

Tijdens de sessie heeft de fetisj geantwoord dat hij de zieke vrouw bij een eerder consult gezegd had dat ze haar fetisjring, die ze kwijt was, binnen drie dagen terug zou vinden en dat het dan ook beter met haar zou gaan. Als dat gebeurde, moest ze terugkomen en een kip offeren. Zo geschiedde, maar de vrouw liet na om als dank een kip bij de fetisj te offeren. Daarom is de ziekte teruggekomen. Verder speelde ook nog het feit dat ze tijdens een feest een jongeman als echtgenoot afgewezen had.
Uit deze gebeurtenissen blijkt dat de fetisjen nog steeds een belangrijke rol in het dagelijkse leven van de Toussian spelen.

*De opa van de jongen was fetisjeur. Toen hij stierf had zijn dochter nog geen kinderen. Toen de dochter een zoon kreeg, kon deze op zesjarige leeftijd de functie van fetisjeur overnemen. Zijn moeder heeft in de tussenliggende periode de functie van fetisjeur waargenomen, en, omdat de jongen nog zo jong was, treed zij op als helpster. De zoon kan zo jong de taak van fetisjeur al op zich nemen omdat hij als het ware met de ceremonies opgegroeid is.



Hans Hamers, maart 2000